PEP หลังถุงยางแตกหรือหลุดต้องได้รับการประเมินเร็วที่สุด หากเหตุเกิดไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ติดต่อคลินิกหรือโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอดูอาการ ไม่ต้องรอผลตรวจของคู่นอน และไม่ควรประเมินความเสี่ยงจนเสียเวลา
PEP หลังถุงยางแตก ต้องทำอะไรตอนนี้
- หยุดกิจกรรมและเปลี่ยนถุงยางชิ้นใหม่หากจะมีเพศสัมพันธ์ต่อ
- ล้างภายนอกด้วยน้ำสะอาดตามปกติ ไม่สวนล้าง ไม่ขัดถู และไม่ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อ
- จดเวลาที่ถุงยางแตกหรือหลุด และลักษณะการสัมผัสเท่าที่จำได้
- ติดต่อสถานพยาบาลที่ให้บริการ PEP โดยเร็วที่สุด และไม่เกิน 72 ชั่วโมง
- ถามเรื่องการตั้งครรภ์ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และวัคซีนที่เกี่ยวข้องในครั้งเดียวกัน
การไปประเมินไม่ได้แปลว่าจะต้องรับ PEP ทุกคน เจ้าหน้าที่จะดูชนิดการสัมผัส เวลาที่ผ่านมา การใช้ PrEP เดิม และข้อมูลของคู่นอนหากทราบ แต่ควรไปก่อนเพื่อไม่ให้พ้นเวลาที่เริ่มยาได้
PEP คืออะไร
PEP หรือยาเป๊ป เป็นยาป้องกันเอชไอวีหลังเกิดเหตุที่อาจสัมผัสเชื้อ ใช้ในกรณีฉุกเฉินและโดยทั่วไปใช้ต่อเนื่อง 28 วันตามแผนของสถานพยาบาล PEP ช่วยลดโอกาสรับเชื้อได้มาก แต่ไม่มีวิธีใดรับประกัน 100%
ไม่ควรซื้อยามาจัดสูตรเองหรือใช้ยาของคนอื่น เพราะต้องยืนยันสถานะเอชไอวี ดูโรคประจำตัว ยาร่วม และวางแผนตรวจติดตามให้เหมาะกับแต่ละคน
ต้องมีอาการก่อนจึงจะขอ PEP ได้ไหม
ไม่ต้อง อาการไม่สามารถบอกได้ว่าได้รับเชื้อเอชไอวีจากเหตุที่เพิ่งเกิดหรือไม่ และคนส่วนใหญ่ไม่มีอาการทันที การรอดูไข้ ผื่น หรืออ่อนเพลียอาจทำให้พ้น 72 ชั่วโมง จึงให้ตัดสินจากเหตุการณ์และเวลาที่ผ่านมาแทน
สถานพยาบาลจะถามและตรวจอะไร
- เหตุเกิดเมื่อไร และเป็นการสัมผัสแบบใด
- ถุงยางแตก หลุด หรือรั่วช่วงใด
- เคยใช้ PrEP หรือ PEP และใช้ยาสม่ำเสมอเพียงใด
- ยาประจำ อาหารเสริม ประวัติแพ้ยา โรคไต ตับ หรือไวรัสตับอักเสบ
- ผลตรวจเอชไอวีล่าสุดและข้อมูลคู่นอนเท่าที่ทราบ
จะมีการตรวจเอชไอวีตอนเริ่มและอาจตรวจสุขภาพอื่นตามความเหมาะสม แต่การตรวจไม่ควรทำให้การเริ่ม PEP ล่าช้า ผลตรวจในวันนั้นอาจยังไม่บอกผลจากเหตุที่เพิ่งเกิด จึงต้องกลับมาตรวจซ้ำตามนัด
ระหว่างใช้ PEP ควรทำอย่างไร
- ใช้ยาตามแผนและกลับไปตามนัด
- ตั้งเตือนและเตรียมยาเมื่อต้องเดินทาง
- แจ้งคลินิกก่อนเริ่มยาซื้อเอง สมุนไพร หรืออาหารเสริม
- ใช้ถุงยางและหลีกเลี่ยงการใช้เข็มร่วมกันระหว่างรอตรวจติดตาม
- ติดต่อคลินิกหากยาใกล้หมด อาเจียนหลังใช้ยา หรือลืมยา
ไม่ควรกินสองเท่า หยุดยา หรือเปลี่ยนเวลาเองเมื่อพลาดยา วิธีจัดการขึ้นกับชนิดยาและเวลาที่คลาด ให้โทรถามคลินิกหรือเภสัชกรพร้อมบอกชื่อยาและเวลาที่ใช้ครั้งล่าสุด
ผลข้างเคียงและอาการฉุกเฉิน
บางคนอาจคลื่นไส้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย หรือถ่ายเหลว หากอาการรบกวนชีวิตประจำวัน ให้ติดต่อสถานพยาบาล แต่อย่าหยุดยาเอง
หากหายใจลำบาก หน้าหรือปากบวม เป็นลม เจ็บหน้าอก ชัก สับสน หรือมีผื่นลามร่วมกับไข้ แผลในปาก ตาแดง หรือผิวลอก ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที
ถ้าเกิน 72 ชั่วโมงแล้วทำอย่างไร
ยังควรติดต่อสถานพยาบาล ไม่ควรซื้อ PEP กินเอง เจ้าหน้าที่จะช่วยวางแผนตรวจเอชไอวีตามช่วงเวลาที่เหมาะสม ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และคุยเรื่อง PrEP หากมีโอกาสเกิดเหตุซ้ำ
เรื่องอื่นที่ควรดูแลพร้อมกัน
การตั้งครรภ์
หากมีโอกาสตั้งครรภ์ ให้ถามเรื่องการคุมกำเนิดฉุกเฉินโดยเร็ว เพราะแต่ละทางเลือกมีกรอบเวลาและข้อควรพิจารณาต่างกัน ไม่ควรรอจนจบ PEP
โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
PEP ป้องกันเฉพาะเอชไอวี ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม หรือไวรัสตับอักเสบ การตรวจทันทีอาจใช้เป็นข้อมูลตั้งต้น แต่บางโรคต้องตรวจซ้ำตามช่วงเวลาที่เหมาะสม
Doxy-PEP ไม่ใช่ยาที่ควรใช้เองหลังถุงยางแตกทุกครั้ง มีข้อบ่งใช้เฉพาะและต้องประเมินรายบุคคล หากสนใจให้ถามคลินิกแทนการซื้อยาปฏิชีวนะมากินเอง
ไวรัสตับอักเสบบี
หากไม่ทราบประวัติวัคซีนหรือภูมิคุ้มกัน ให้แจ้งสถานพยาบาล เพราะอาจต้องประเมินวัคซีนหรือการดูแลเพิ่มเติมตามเหตุการณ์
ทำอย่างไรไม่ให้ถุงยางแตกครั้งต่อไป
- ตรวจวันหมดอายุและซองต้องไม่ฉีกขาด
- ใช้ขนาดที่พอดีและสวมตั้งแต่เริ่มกิจกรรม
- บีบไล่อากาศที่ปลายถุงก่อนรูดลง
- ใช้สารหล่อลื่นที่เข้ากับวัสดุถุงยาง และเติมเมื่อเริ่มแห้ง
- ไม่ใช้ถุงยางสองชั้นและไม่ใช้ซ้ำ
- เก็บให้พ้นความร้อน แสงแดด และของมีคม
คำถามที่พบบ่อย
อีกฝ่ายบอกว่าผลตรวจเป็นลบ ยังต้องไปไหม
หากผลตรวจและช่วงเวลาที่ตรวจชัดเจน ความเสี่ยงอาจต่ำลง แต่ถ้าข้อมูลไม่แน่ใจหรือเหตุยังอยู่ใน 72 ชั่วโมง ให้สถานพยาบาลช่วยประเมินโดยไม่เสียเวลา
อีกฝ่ายมี HIV แต่บอกว่า U=U ต้องใช้ PEP ไหม
ผู้มีเชื้อที่คง Viral Load ต่ำตามเกณฑ์จะไม่ถ่ายทอดเอชไอวีผ่านเพศสัมพันธ์ตามหลัก U=U หากข้อมูลนี้ได้รับการยืนยัน ความเสี่ยงจากเอชไอวีทางเพศสัมพันธ์เป็นศูนย์ แต่หากไม่แน่ใจ ให้ขอประเมินเร็วที่สุด
ใช้ PrEP อยู่แล้ว ถุงยางแตกต้องใช้ PEP เพิ่มไหม
ขึ้นกับรูปแบบ PrEP ความสม่ำเสมอ และช่วงเวลาที่ใช้ยา อย่าเพิ่มยาเอง ให้ติดต่อคลินิกพร้อมบอกวันที่และเวลาที่ใช้ PrEP ล่าสุด
ผลตรวจเอชไอวีวันเริ่ม PEP เป็นลบ แปลว่าปลอดภัยแล้วใช่ไหม
ผลนั้นเป็นข้อมูลตั้งต้นและอาจยังไม่สะท้อนเหตุที่เพิ่งเกิด จึงต้องใช้ PEP และตรวจติดตามตามแผนที่ได้รับ
สรุป
หลังถุงยางแตก อย่ารอดูอาการ หากเหตุเกิดไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ติดต่อสถานพยาบาลเพื่อประเมิน PEP ทันที เริ่มแล้วให้ใช้ตามแผน ไม่หยุดหรือปรับยาเอง และดูแลเรื่องการตั้งครรภ์ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และการตรวจติดตามไปพร้อมกัน
